Derealizacja – jakie są przyczyny, objawy i jak z tego wyjść?

Choć dla niektórych derealizacja ma charakter przejściowy i wiąże się z reakcją organizmu na silny stres, zmęczenie lub napięcie, dla innych może przybrać formę przewlekłą i powracającą, znacząco wpływając na codzienne funkcjonowanie, relacje i jakość życia.

W tym artykule przyjrzymy się bliżej:

• czym jest derealizacja,
• jak powstaje i z czego może wynikać,
• jakie są jej objawy,
• oraz jak można wspierać proces powrotu do poczucia zakorzenienia w rzeczywistości – zarówno od strony psychicznej, jak i neurobiologicznej.

Przyczyny derealizacji – co może ją wywołać?

Przyczyny derealizacji są złożone i mogą mieć podłoże zarówno psychiczne, jak i somatyczne. Derealizacja i depersonalizacja (wrażenie oddzielenia lub oderwania od samego siebie i własnego ciała) często są połączone i pojawiają się w wyniku silnego stresu, traumy czy przeciążenia emocjonalnego. Jedną z najczęstszych przyczyn derealizacji jest nagły kryzys psychiczny, często związany z lękiem o utratę życia lub zdrowia, wypadkiem czy szokiem. Zaburzenia lękowe, zaburzenia depresyjne, zespół stresu pourazowego oraz inne zaburzenia psychiczne mogą prowadzić do rozwoju objawów derealizacji.

Warto doprecyzować, że derealizacja jest często mechanizmem obronnym organizmu, który w ten sposób próbuje „odciąć” świadomość od przytłaczających bodźców. Do listy przyczyn należy również dodać:

• przemęczenie organizmu,
• izolację społeczną,
• nadużywanie alkoholu, 
• doświadczanie ekstremalnych warunków (np. pogodowych) 
• urazy głowy. 

W praktyce klinicznej obserwuje się również przypadki derealizacji będące skutkiem używania substancji psychoaktywnych, takich jak marihuana, LSD, ecstasy czy ketamina. U niektórych osób derealizacja jest odpowiedzią organizmu na spadek stężenia dopaminy, co może wpływać na wrażenie funkcjonowania w nierzeczywistym świecie. Choroby neurologiczne i choroby somatyczne, takie jak padaczka skroniowa czy migrena, również mogą być przyczynami derealizacji.

Psychiczne i somatyczne objawy derealizacji 

Objawy derealizacji mogą przybierać różne formy. Charakterystyczne jest uczucie nierealności, jakby świat był odległy, sztuczny lub pozbawiony koloru. Osoba doświadczająca derealizacji może mieć wrażenie, że patrzy na świat przez mgłę lub szybę. Często towarzyszy temu uczucie oderwania od własnego ciała oraz zaburzenia koncentracji.

Do objawów fizycznych należą zawroty głowy, bóle głowy, drżenie rąk, zaburzenia snu i objawy fizyczne związane z reakcją obronną organizmu na lęk. Symptomy derealizacji mogą nasilać się przy jednoczesnym wzroście poziomu adrenaliny, prowadząc do nasilenia uczucia nierealności.

Do powyższych symptomów należy dodać również:

• Anhedonię: czyli odcięcie od emocji, również w stosunku do najbliższych osób.
• Zaburzenia zmysłów: wrażenie stłumionych lub niewyraźnych dźwięków, zmniejszenie ostrości widzenia, mniej wyraźny zmysł dotyku.
• Utratę autentyczności w relacjach: trudności w nawiązywaniu bliskich więzi, poczucie dystansu i obcości wobec innych.
• Pustkę w głowie i brak myśli.
• Wyraźny spadek motywacji do działania.
• Ucieczkę od świata w sen oraz unikanie codziennych obowiązków.

W wielu przypadkach derealizacja występuje razem z objawami depersonalizacji, tworząc zespół depersonalizacji derealizacji.

Depersonalizacja i Zespół Depersonalizacji-Derealizacji (ZDD) – bliższe spojrzenie

Ponieważ derealizacja często współwystępuje z depersonalizacją, warto bliżej przyjrzeć się obu zjawiskom.

Czym jest depersonalizacja? Jest to uczucie oderwania od własnej osoby. Osoba ma wrażenie, że obserwuje samą siebie z zewnątrz, jakby jej myśli, emocje czy ciało były obce i niezwiązane z jej tożsamością. Ruchy mogą wydawać się nieautentyczne, a emocje stłumione lub „nie moje”.

Zespół Depersonalizacji-Derealizacji (ZDD): W klasyfikacjach medycznych (np. DSM-5) widnieje jako specyficzne zaburzenie psychiczne. Diagnozuje się je, gdy intensywne i uporczywe uczucia depersonalizacji i/lub derealizacji znacząco wpływają na codzienne funkcjonowanie. Choć przejściowe epizody są częste (doświadcza ich nawet 20% populacji), ZDD jako zaburzenie jest rzadsze i dotyka najczęściej osoby w okresie późnego dorastania lub młodych dorosłych, przy czym występuje 2 do 4 razy częściej u kobiet. Psychodynamicznie bywa rozumiany jako mechanizm obronny ego przed traumą lub wewnętrznym konfliktem.

Jak długo trwa derealizacja i czy ten stan może być groźny?

Czas trwania derealizacji bywa różny – od kilku minut do nawet wielu miesięcy. W niektórych przypadkach derealizacja może utrzymywać się przewlekle, znacząco obniżając jakość życia osoby doświadczającej tego stanu. Choć derealizacja sama w sobie rzadko prowadzi do trwałego uszkodzenia psychiki, jej długotrwałe utrzymywanie się może być źródłem znacznego cierpienia i prowadzić do zaburzeń zachowania czy nasilenia zaburzeń lękowych i depresyjnych.

W niektórych przypadkach derealizacja może być także sygnałem poważniejszych problemów zdrowotnych, takich jak zaburzenia neurologiczne czy efekty uboczne stosowania substancji psychoaktywnych. Dlatego w sytuacji utrzymujących się objawów derealizacji warto zgłosić się do specjalisty.

Diagnoza derealizacji? Kiedy zgłosić się po pomoc?

Diagnoza zaburzeń derealizacji jest procesem złożonym, który powinien być przeprowadzony przez psychiatrę, psychologa klinicznego lub psychoterapeutę. Zazwyczaj obejmuje on kilka kroków:

1. Szczegółowy wywiad kliniczny: Specjalista pyta o historię objawów, ich nasilenie, częstotliwość, okoliczności występowania i czynniki wyzwalające.
2. Badanie stanu psychicznego: Ocenia się ogólny stan pacjenta pod kątem współwystępowania innych zaburzeń, takich jak zaburzenia lękowe, depresyjne czy obsesyjno-kompulsyjne.
3. Wykluczenie innych przyczyn: Kluczowe jest upewnienie się, że objawy nie wynikają z chorób neurologicznych, zaburzeń metabolicznych, problemów ze snem czy wpływu substancji psychoaktywnych. Może to wymagać zlecenia dodatkowych badań laboratoryjnych lub obrazowych (np. EEG, rezonans magnetyczny).
4. Zastosowanie kryteriów diagnostycznych: Diagnoza stawiana jest w oparciu o standardy klasyfikacji chorób, takich jak Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ICD), co pozwala na obiektywną ocenę.

Doświadczasz derealizacji, odczuwasz wrażenie funkcjonowania w nierzeczywistym świecie lub masz nawracające poczucie odłączenia? W takiej sytuacji należy niezwłocznie skonsultować się ze specjalistą.

Derealizacja a psychoterapia

Terapia poznawczo behawioralna jest jedną z najczęściej rekomendowanych form leczenia derealizacji. Skuteczne okazują się także inne nurty, takie jak terapia dialektyczno-behawioralna (DBT), która uczy umiejętności świadomego doświadczania chwili obecnej, oraz terapia psychodynamiczna, która pomaga zidentyfikować głęboko zakorzenione przyczyny objawów, np. wczesne traumy. Psychoterapia pomaga pacjentowi zrozumieć mechanizmy prowadzące do pojawienia się objawów derealizacji i pracować nad ich redukcją. W niektórych przypadkach leczenie derealizacji może wymagać również wsparcia farmakologicznego — np. stosowania leków przeciwlękowych, selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny, a czasem także leków przeciwpsychotycznych lub normotymicznych dostosowanych do indywidualnych potrzeb pacjenta.

Często pomocne okazują się także techniki uważności (mindfulness), ćwiczenia relaksacyjne oraz praca nad regulacją emocji. Leczenie derealizacji powinno być dostosowane do ogólnego stanu zdrowia psychicznego pacjenta i uwzględniać współistniejące zaburzenia lękowe czy zaburzenia depresyjne. Kluczowe jest leczenie przyczyny pierwotnej – jeśli derealizacja wynika z czynników fizycznych, konieczna jest współpraca z neurologiem. Warto też wiedzieć, że niezwykle ważnym elementem procesu leczenia jest edukacja pacjenta i jego rodziny na temat mechanizmów zaburzenia.

Jak samodzielnie pomóc sobie w trakcie derealizacji?

W trakcie epizodu derealizacji warto zastosować techniki ugruntowujące (grounding), które pomagają przywrócić poczucie rzeczywistości.

Mogą to być proste ćwiczenia zmysłowe, takie jak:

Pomocna może być również regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta oraz odpowiednia higiena snu. Unikanie substancji psychoaktywnych, takich jak alkohol, marihuana czy inne środki psychoaktywne, również ma kluczowe znaczenie, ponieważ mogą one nasilać objawy derealizacji.

Jeśli objawy derealizacji utrzymują się, nawracają lub zaczynają znacząco wpływać na Twoje codzienne funkcjonowanie — konieczna jest konsultacja ze specjalistą. Zaburzenia dysocjacyjne mogą być związane z poważnymi problemami psychicznymi (np. zaburzeniami lękowymi, depresyjnymi, zespołem stresu pourazowego), a także z niektórymi chorobami neurologicznymi. Nieleczona derealizacja może prowadzić do pogłębiania się objawów i znacznego pogorszenia jakości życia.

Specjalista — psycholog, psychiatra lub neurolog — pomoże ustalić przyczynę objawów, postawić trafną diagnozę oraz dobrać odpowiednie leczenie. Wczesna interwencja znacząco zwiększa szanse na skuteczne poradzenie sobie z derealizacją i poprawę samopoczucia psychicznego.